Democratische sprokkels uit Duitsland - april 2009

Berlijn - Pro-Reli referendum: meerderheid voor behoud van verplicht ethiekonderwijs

Met een meerderheid van 51,3 % beslisten de Berlijnse stemburgers vandaag dat het vak 'ethiek' in het gemeenschapsonderwijs voor alle scholieren verplicht blijft. Dat is het resultaat van het eerste bindende referendum op volksinitiatief in de deelstaat Berlijn. De opkomst lag bij 29,2 %.

Sinds het schooljaar 2006-2007 is 'ethiek' verplicht in de eerste vier jaren van het middelbaar onderwijs, godsdienst daarentegen een naschools keuzevak. Deze regeling werd ingevoerd in de nasleep van een 'eremoord' op een jonge Duits-Koerdische vrouw in Berlijn, enkele jaren geleden.

De actiegroep Pro-Reli wilde ouders en leerlingen de vrije keuze geven tussen beide vakken en werkte een wetsontwerp in die zin uit. Ze verzamelden ruim 300 000 handtekeningen, heel wat meer dan de voor een bindend referendum vereiste 170 000. Over de achtergrond van en de aanloop naar het referendum had ik het al in de 'sprokkels' van januari en februari/maart.

Het resultaat is een getrouwe afspiegeling van de vroegere tweedeling van Berlijn : in alle Ostbezirke, de voormalige oostelijke districten, stemden meer dan 70 % met 'neen' (dus voor het behoud van 'ethiek'), in de voormalige Westbezirke waren meer dan 60 % van de kiezers voor het initiatief. (Het centraal gelegen Mitte en het 'oost-west'-district Friedrichshain-Kreuzberg laat ik buiten beschouwing)

Geen belastinggeld voor advertenties en publicaties

In de aanloop naar het referendum oordeelde het Berlijnse Oberverwaltungsgericht (de hoogste administratieve rechtbank) op 23 april dat de Berlijnse overheid geen belastinggeld mag gebruiken om via advertenties of publicaties voor haar standpunt omtrent het referendum (in casu: voor een 'neen' en dus voor het behoud van ethiek als verplicht vak) te werven. De initiatiefnemers van Pro-Reli hadden klacht ingediend tegen een voor 26 april geplande advertentiecampagne van de Senat (de Berlijnse regering) in de locale media.

De overheid mag haar standpunt wel via andere kanalen zoals persconferenties en interviews bekend maken. Ook mag belastinggeld gebruikt worden voor de druk en verspreiding van de officiële informatiebrochure in de aanloop naar referenda. In deze brochure krijgen de initiatiefnemers en de overheid de kans om hun argumenten en standpunten toe te lichten.

De vele affiches en plakkaten in het Berlijnse straatbeeld zijn een initiatief van de politieke partijen en worden naar ik aanneem uit de (grotendeels met belastinggeld gespijsde) partijkas gefinancierd.


Meer weten?
- De meest actuele stand van zaken: www.wahlen-berlin.de
- De NZZ over het Pro-Reli-referendum
- Achtergrondartikel in Die Welt : "Die Verfassung nutzt die Früchte des Christentums"
- ARD Tagesthemen, de dag voor het referendum





Duitsland - parlement stemt tegen democratie

Op 23 april stemden de meerderheidspartijen in de Bundestag (het Duitse parlement) tegen drie wetsontwerpen voor de invoering van bindende referenda op federaal niveau. Die Grünen, Die Linke en de liberale FDP hadden elk een eigen ontwerp ingediend. De coalitiepartijen CDU/CSU en de SPD stemden telkens gesloten tegen.

De sociaal-democratische SPD voert de invoering van het bindend referendum weliswaar in haar programma op, maar uit deze stemming blijkt dus hoe weinig waarde de partij er in werkelijkheid aan hecht. Dat geldt ook voor de CSU, de Beierse christen-democraten, die de laatste maanden luidkeels uitschreeuwen dat ze meer referenda willen (bvb. over nieuwe EU-verdragen die de grondwet wijzigen). Ook dat blijkt nu meer verkiezingsretoriek dan visie: de CSU verloor een paar maanden geleden haar onwrikbaar gewaande absolute meerderheid in Beieren en probeert zich nu als een bezetene te profileren. Alleen de CDU is consequent in haar afwijzing van meer democratie: ze was, is en blijft tegen referenda.

Ik stel me overigens ook vragen bij de oprechtheid van de indieners van de wetsontwerpen. Als je echt het bindend referendum wil invoeren, waarom dan drie verschillende wetsontwerpen uitwerken in plaats van één? Bovendien stemde alleen Die Linke voor de drie voorstellen. Voor mij bevestigt dit hele gedoe nog maar eens dat geen enkele politieke partij 'meer democratie' werkelijk als een prioriteit ziet.

En toch illustreert deze stemming dat directe democratie in Duitsland veel hoger op de politieke agenda staat dan in ons land. Alle 16 Duitse deelstaten kennen het bindend referendum op gemeentelijk en op deelstaatniveau (hier een overzicht van de modaliteiten per deelstaat). Waar handtekeningendrempels en opkomstquora het de burgers niet al te moeilijk maken, wordt er ook duchtig gebruik van gemaakt (vooral in Beieren en Hamburg). Volgens het 'referendumrapport 2008' van Mehr Demokratie liepen in 2008 op deelstaatniveau 44 initiatieven.

Meer weten?
- De volledige tekst van de wetsontwerpen van FDP, Grüne en Die Linke
- Een kort verslag van de zitting
- Stellingname van Mehr Demokratie na afloop van de stemming

- Kort overzicht van de referendum-modaliteiten op deelstaat- en op gemeenteniveau.
- Databank van gemeentelijke referenda in Duitsland


Kandidatenwatch.de gaat Europees

In de aanloop naar de EU-verkiezingen gaat vanaf 28 april kandidatenwatch.de niet alleen in Duitsland online, maar voor het eerst ook in drie andere EU-landen.

Over abgeordnetenwatch.de, het partijonafhankelijke platform dat Duitse burgers toelaat om rechtstreeks vragen te stellen aan hun verkozenen, schreef ik vroeger al dit stukje. Naast het (permanente) abgeordnetenwatch.de bestaat ook het (tijdelijke) kandidatenwatch.de, dat uitsluitend in de aanloop naar verkiezingen actief wordt. Zoals de naam al zegt, stellen burgers hier hun vragen aan kandidaten. Voor de Duitse federale verkiezingen van 2005 werden maar liefst 12 000 vragen gesteld, waarvan meer dan 8 000 een antwoord kregen.

Het Duitse initiatief wordt nu voor het eerst uitgebreid naar andere Europese landen. Naar aanleiding van de EU-verkiezingen op 7 juni 2009 zullen ook Ierland, Oostenrijk en Luxemburg hun eigen 'kandidatenwatch' voeren. De vier initiatieven worden gebundeld in het portaal parliamentwatch.org.




Nog een paar uitsmijters...

* Een nieuw luik van de Mehr Demokratie-website bundelt alle wetenswaardigheden over directe democratie in Duitsland: www.wissen.mehr-demokratie.de. Met onder meer een databank van initiatieven, een overzicht van de referendumwetgeving per deelstaat, publicaties over deelaspecten van democratie enz.

* Op 17 en 18 juni vindt in Keulen een wetenschappelijk colloquium plaats over "Demokratisches Verfahrensrecht in de EU" (democratisch procesrecht in de EU). Meer informatie hier.

* Een rijk gestoffeerde webstek over kieswetgeving : www.wahlrecht.de

* De 177 CDU-verkozenen in de Duitse Bundestag kregen op abgeordnetenwatch.de in totaal al 8 548 vragen, waarvan ze er 6 578 beantwoordden (79 %). Een lukraak gekozen voorbeeld: verkozene Cajus Julius Caesar uit Noord-Rijnland-Westfalen kreeg in deze legislatuur 29 vragen (waarvan 8 in de categorie 'democratie en burgerrechten'), die hij allemaal beantwoordde. Tijdens de verkiezingscampagne 2005 reageerde hij op 53 van 61 vragen.

Democratische sprokkels uit Duitsland – februari-maart 2009

Hamburg – Referendum over nieuwe kieswet afgedwongen

Dit jaar mogen de Hamburgers zich in een bindend referendum uitspreken over een nieuwe kieswet voor hun deelstaat. In amper drie weken kon het bondgenootschap 'Faires Wahlrecht' van Mehr Demokratie en Omnibus für Direkte Demokratie zo'n 76 000 handtekeningen verzamelen, duidelijk meer dan de vereiste 61 834.

Meer bepaald voorziet het wetsontwerp de invoering van cumuleren en panacheren: elke kiezer mag vijf stemmen over maximum vijf kandidaten verdelen (niet noodzakelijk van dezelfde partij). Vanzelfsprekend mag de kiezer al zijn stemmen ook aan dezelfde kandidaat geven. Alleen een lijststem is met het nieuwe voorstel niet meer mogelijk.

Als het Hamburgse deelstaatparlement (de 'Bürgerschaft') het wetsvoorstel niet zelf aanneemt, moet het referendum plaatsvinden. Dan valt het samen met de federale parlementsverkiezingen van 27 september 2009.

Het is nauwelijks drie maanden geleden dat de Bürgerschaft het bindende karakter van bindende referenda in de deelstaatgrondwet opnam. Meer details over dit surrealistische verhaal vind je in de 'sprokkels' van december 2008. Daar lees je ook waarom de Hamburgers een tweede maal over cumuleren en panacheren mogen stemmen, hoewel ze diezelfde kieswethervorming enkele jaren geleden ook al per referendum invoerden.

Meer weten?

Alle mediaberichtgeving over het initiatief staat op de campagne-website.

Berlijn – Burgemeester Wowereit koppelt 'Pro Reli'-referendum los van Europese verkiezingen

Het Berlijnse 'Pro Reli'-referendum over de vrije keuze van het vak godsdienst in het openbaar onderwijs zal niet, zoals verwacht, in juni, op de dag van de Europese verkiezingen plaatsvinden, maar wel op 26 april. Zo wou burgemeester Wowereit (SPD) het en zo zal dus geschieden.

Over het initiatief Pro Reli werd in de januari-sprokkel al bericht. Toen stond de datum van het referendum nog niet vast. (Sindsdien bleek ook het aantal opgehaalde handtekeningen veel hoger dan eerder gemeld: 307 000 Berlijners tekenden voor het referendum, dat is maar liefst 50 % van het aantal benodigde ja-stemmen op 26 april).

Het quorum voor een geldig referendum bedraagt 25 % van de stemgerechtigden. Daar het referendum niet samenvalt met de Europese verkiezingen, bestaat de kans dat dit quorum niet gehaald wordt. Volgens velen is dat dan ook de reden waarom burgemeester Wowereit, tegen zowat alle andere partijen in, zijn zin doordreef en het referendum in april legde. Volgens anderen vreest de SPD dat het referendum in juni veel gelovigen naar de stembus kan lokken. Dat zijn vooral CDU- en FDP-kiezers.

Het loskoppelen van referendum en verkiezingen kost de stad Berlijn 1 tot 1,4 miljoen euro. Om die reden heeft de voorzitter van de pas opgerichte 'Tempelhof-partij' bij het openbaar ministerie (Dt. Staatsanwaltschaft) klacht neergelegd tegen de Berlijnse regering, wegens het verkwanselen van gemeenschapsgeld (letterlijk vertaald: 'kwade trouw' ten laste van de deelstaatbegroting).

Meer weten?

Over de tegencampagne ('Pro Ethik'): Tagesspiegel

Over het groeiend aantal volksinitiatieven in Berlijn: Berliner Morgenpost en Die Welt

Over de Tempelhof-Partei ('Direkte Demokratie findet jetzt statt')

Brandenburg – geen referendum tegen bruinkoolwinning in dagbouw

Het Brandenburgse referendumintiatief tegen nieuwe sites voor bruinkoolontginning in dagbouw is mislukt. Slechts 25 000 burgers ondertekenden. Voor bindende referenda is de vrije inzameling van handtekeningen in Brandenburg verboden. Burgers moeten naar het stadhuis, waar vaak lange wachttijden ontstaan.

Meer weten?

Zie de december-sprokkel.

Karlsruhe – Grondwettelijk Hof verbiedt (voorlopig) het gebruik van stemcomputers

Op 3 maart 2009 maakte het Duitse grondwettelijk Hof in Karlsruhe een voorlopig einde aan het gebruik van stemcomputers in Duitsland. Het Hof noemde de inzet van stemcomputers bij de federale verkiezingen van 2005 ongrondwettelijk, met als belangrijkste argument dat de kiezers met het toen gebruikte systeem onmogelijk de resultaten van de verkiezingen konden controleren. Volgens de rechters druist dat in tegen het principe van de openbaarheid van de stemming (Dt. Öffentlichkeit der Wahl).

Meer weten?

ZDF-bijdrage over een nieuw, veiliger systeem voor elektronisch stemmen.

Die Welt, Focus, Süddeutsche, Deutschlandradio

Duitsland – 'Superverkiezingsjaar 2009'

Het jaar 2009 is in de Duitse media omgedoopt tot 'Superwahljahr'. Maar liefst vijftien keer mogen Duitse burgers dit jaar naar de stembus: voor gemeenteraads-, deelstaat-, nationale of Europese verkiezingen. Bovendien verkiest het parlement in mei een nieuwe Bondspresident.

In sommige andere landen vinden politici twee verkiezingen al te veel.

Nog een paar uitsmijters...

• In 2008 werden in Duitsland 17 referenduminitiatieven op deelstaatniveau opgestart. Het totaal aantal lopende initiatieven bedroeg vorig jaar 44, een absoluut record. (bronnen: pr-inside, Süddeutsche Zeitung, studie van Mehr Demokratie over Volksbegehren 2008).
  
  Voor een goed begrip: Een 'Volksbegehren' is de eerste stap op weg naar een bindend referendum. Met een 'Volksinitiative' kunnen burgers het parlement dwingen, een wetsvoorstel te behandelen. (Een initiatief wordt doorgaans opgestart in deelstaten waar de drempel voor referenda te hoog ligt.)
  'Bürgerbegehren' en 'Bürgerinitiativen' zijn net hetzelfde, maar dan op gemeentelijk vlak.

• In Noord-Rijnland-Westfalen werd zopas het vijfhonderdste gemeentelijk referenduminitiatief opgestart sinds de oprichting van de deelstaat in 1946.

• Het is de aandachtige lezer van deze sprokkels allicht niet ontgaan: alle Duitse deelstaten hebben een eigen grondwet. Dat geldt overigens ook voor alle Amerikaanse deelstaten en voor alle Zwitserse kantons. En ja, ook voor alle negen Ethiopische deelstaten.

Democratische sprokkels uit Duitsland (jan 09)

Berlijn : tweede referendum ('Pro Reli') komt eraan

Het is nu zo goed als zeker: dit jaar 'beleeft' de deelstaat Berlijn zijn tweede referendum. Na het veelbesproken Tempelhof-referendum gaat het deze keer opnieuw over een vraag die de gemoederen sterk beroert : moeten leerlingen (of hun ouders) in het gemeenschapsonderwijs vrij kunnen kiezen voor godsdienstlessen in de plaats van ethiek?

Onderwijs is deelstaatmaterie in Duitsland. In het Berlijnse publieke scholennet is ethiek sinds 2006 een verplicht vak. Leerlingen die godsdienstles willen, kunnen een extra keuzevak godsdienst volgen.

Het initiatief Pro Reli wil dit nu veranderen: godsdienstles moet als evenwaardig en alternatief keuzevak naast ethiek (zedenleer) staan. Om deze vraag in een bindend referendum aan de Berlijnse bevolking voor te leggen, heeft Pro Reli zo'n 195 000 handtekeningen verzameld. Aangezien de drempel bij 170 000 ligt en nog vier dagen overblijven om de handtekeningenreserve verder aan te dikken, gaan de initiatiefnemers en de pers ervan uit dat het referendum er komt.

Om succesvol te zijn moet het initiatief de helft van de uitgebrachte stemmen halen en moet het aantal ja-stemmen 25 % van de Berlijnse stemgerechtigde bevolking uitmaken. Een hoge drempel, die wellicht alleen gehaald kan worden als het referendum op een verkiezingsdag valt. De vraag die nu iedereen in spanning houdt is: zal de Berlijnse deelregering (de 'Senat') 7 juni, de dag van de Europese verkiezingen uitkiezen?

Het referendum-initiatief van krijgt veel steun van Berlijnse kerkgemeenschappen, de joodse gemeenschap en de oppositiepartijen CDU en FDP, maar het gaat lijnrecht in tegen de politiek van de 'rood-rode' Berlijnse coalitieregering (rood-rood = SPD en Die Linke). Het heeft al voor heel wat beroering gezorgd in de plaatselijke politiek. De daaruit voortvloeiende aandacht in de media heeft het initiatief waarschijnlijk geen windeieren gelegd.

Meer weten?
- de tekst van het wetsvoorstel
- berichtgeving uit de pers: Die Welt, Tagesspiegel, Neues Deutschland

- een nogal bits commentaar uit de Taz (met een interessante lezerreactie)

Duitsland : Grondwettelijk Hof beraadt over het Lissabon-verdrag

Op 10 en 11 februari zal het Duitse Grondwettelijk Hof in Karlsruhe twee dagen lang mondeling beraadslagen over een klacht tegen het Lissabon-verdrag.

Het Hof moet zich uitspreken over vier verschillende klachten : Peter Gauweiler (CSU), de parlementsfractie van die Linke, de ÖDP (Öko-Demokraten) en een klacht die 53 parlementsleden van die Linke als 'burgers' hebben ingediend (bron).

President Köhler wacht met het ondertekenen van de ratificatieoorkonde van het verdrag tot het Grondwettelijk Hof zich over de klachten heeft uitgesproken. Wanneer dit zal gebeuren, is niet bekend.

Meer weten?

De klacht van CSU-verkozene Peter Gauweiler kreeg in de media de meeste aandacht. Een gesprek met hem op de Zeit-blog.

Duitsland : Nieuwe studie over de gevolgen van wijzigbare partijlijsten bij gemeenteraadsverkiezingen

In dertien van de zestien Duitse deelstaten hebben de burgers bij gemeenteraadsverkiezingen de mogelijkheid, de door de partijen vastgelegde kandidatenvolgorde op de kieslijsten te wijzigen (cumuleren en panacheren).

Zopas is een studie van Mehr Demokratie verschenen over de gevolgen van cumuleren en panacheren voor de samenstelling van gemeenteraden in de deelstaat Brandenburg, bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2008.

Een opmerkelijk resultaat van de studie: zowat 30 % van de verkozen kandidaten zouden niet verkozen geweest zijn in een kiesstelsel met slechts één stem per kiezer.