Berlijnse democratie

Beieren: referendum over horeca-rookverbod

2010-07-03T11:46:00.000-07:00

Morgen 4 juli beslissen de burgers van Beieren per referendum of in de Beierse horecazaken voortaan een streng rookverbod zal gelden dan wel of de huidige regeling, die heel wat uitzonderingen toelaat, blijft voortbestaan.

Begin 2008 maakte de CSU van haar absolute meerderheid in de Beierse Landtag (het deelstaatparlement) gebruik om het strengste rookverbod van Duitsland in te voeren. Het verbod betrof alle openbare plaatsen en de gastronomie, met inbegrip van achterkamertjes en zelfs bier-, wijn-, feesttenten. Hevig protest van horeca-uitbaters viel bij de alleenheersende CSU in dovenmansoren. Tot... de partij enkele maanden later bij de deelstaatverkiezingen haar absolute meerderheid verloor. Op zoek naar de gunst van de afvallige kiezer, begon de CSU (nu in coalitie met de FDP) allerlei uitzonderingen op het rookverbod in te voeren, zodat vandaag in cafés kleiner dan 75 m² en in zogenaamde "rokerscafés" (verboden voor minderjarigen) opnieuw gerookt mag worden. Horecazaken mogen een aparte rokersruimte inrichten en ook in bier-, wijn- en feesttenten mag weer gerookt worden.

Als reactie op al die uitzonderingen begon de actiegroepering "Volksentscheid Nichtraucherschutz", een initiatief van de oppositiepartijen ÖDP, Bündnis90/Die Grünen en SPD (hier een volledige lijst van de steunende organisaties), handtekeningen te verzamelen om via een bindend referendum alle uitzonderingen opnieuw ongedaan te maken. Nu zijn de drempels voor een deelstaatreferendum in Beieren niet mis: op veertien dagen tijd moeten bijna een miljoen burgers (10 % van de stemgerechtigden) op het stadhuis gaan ondertekenen. Edoch, de Beiers zijn een ondernemend volkje. Ondanks de hoge drievoudige drempel schonken ze zichzelf per referendum een burgervriendelijke (en succesvolle) regeling voor gemeentereferenda (1995) en schaften ze eigenhandig de Beierse senaat af (1998). Morgen is de inzet politiek alvast minder brisant.

Na Berlijn en Hamburg: ook in Bremen nieuwe referendumwetgeving

2010-03-01T10:48:00.000-08:00

Na een korte pauze (scriptie geschreven) wil ik op deze stek opnieuw af en toe melding maken van de basisdemocratische actualiteit in Duitsland. Eerste onderwerp, met een paar maanden vertraging: de versoepelde referendumwetgeving in Bremen.

In augustus 2009 stemde het parlement van Bremen (de Bürgerschaft) een nieuwe referendumwet die de deelstaat een stuk democratischer maakt. De belangrijkste wijzigingen zijn de verlaagde handtekeningen- en opkomstdrempels voor bindende referenda, langere termijnen voor het inzamelen van de handtekeningen, minder uitgesloten onderwerpen. Het toestemmingsquorum voor grondwetswijzigingen via volkswetgeving blijft met 50 % jammer genoeg onhaalbaar hoog. Toch is de nieuwe wet een stap in de goede richting. Naast Berlijn en Hamburg behoort nu ook de derde Duitse stadstaat tot de koplopers onder de deelstaten inzake directe democratie.

Korte historiek

Zoals de meeste andere West-Duitse deelstaten nam ook de deelstaat Bremen kort na de tweede wereldoorlog de mogelijkheid van het bindend referendum op volksinitiatief (brov) in de grondwet op. Overigens voorzag ook de naoorlogse federale Grondwet van de Bondsrepubliek de mogelijkheid van referenda. Toen echter de Koude Oorlog 'uitbrak' groeide de vrees voor politieke destabilisatie door extreem-linkse agitatoren. Referenda werden in de ogen van de politieke elite een gevaarlijk instrument. Daarom werd de in de grondwetten voorziene burgerdemocratie nooit in wetgeving omgezet en bleef de directe democratie in de BRD zo goed als dode letter. (Tussen haakjes: de in Duitsland vaak gehoorde dooddoener dat de directe democratie mee het pad voor de nazi's geëffend zou hebben is een mythe. Tussen 1919 en de machtsovername door de NSDAP in 1933 vond in Duitsland geen enkel geldig referendum op volksinitiatief plaats).

Terug naar Bremen. Ook hier verliep de ontwikkeling van de directe democratie sinds 1945 gelijklopend met de andere Westduitse deelstaten: al was burgerwetgeving theoretisch mogelijk, in de praktijk bleven de drempels huizenhoog. Pas in 1969 vaardigde Bremen een eerste referendumwet uit, echter met een astronomisch hoge drievoudige drempel. Om een wetgevend referendum af te dwingen moesten op 9 dagen tijd 20 % van de stemgerechtigden op het gemeentehuis gaan ondertekenen. Nog drie wijzigingen van de wet (1994, 1996, 1997) waren nodig alvorens in 2007 een eerste succesvol referendum kon plaatsvinden: een hervorming van het kiesrecht (op initiatief van Mehr Demokratie).

In 1998 trachtte Mehr Demokratie de referendumwetgeving in Bremen met een referendum te versoepelen (een taktiek die MD onder meer in Beieren en Hamburg succesvol toepaste), maar het Bremens Staatsgerichtshof verwierp het voorstel als ongrondwettelijk. Een hervorming moest dus wel via parlementaire weg gebeuren. Daar ook de grondwet gewijzigd moest worden, was een 2/3 meerderheid nodig. Met de steun van de oppositiepartijen FDP en Die Linke kon de rood-groene bestuurscoalitie de hervorming doorvoeren. De CDU, ook in de oppositie, stemde tegen omdat ze vond dat de nieuwe wetgeving... niet ver genoeg ging! Jawel: de CDU eiste lagere drempels. Het kan verkeren, ook in Duitsland.

Meer informatie en links

Berlijnse rechters sterken directe democratie

2009-10-07T07:27:00.001-07:00

Gisteren (6 oktober 2009) velde het Grondwettelijk Hof van de deelstaat Berlijn twee arresten met ingrijpende gevolgen voor de directe democratie. De rechters maken het de Berlijnse regering zo goed als onmogelijk om referenduminitiatieven vóór de totstandkoming van het referendum af te wijzen. Zelfs referenda met een grote impact op de begroting worden mogelijk.

Twee burgergroeperingen hadden bij het Hof geklaagd nadat de Berlijnse regering hun (twee) referenduminitiatieven na het behalen van de eerste drempel (20 000 handtekeningen) had afgewezen. Nu gaven de rechters de regering in beide gevallen ongelijk.

Het eerste geval betreft het zgn. Kita-initiatief, dat meer personeel en een betere opvang in de Berlijnse kinderdagverblijven beoogt. Het bracht maar liefst 58 270 geldige handtekeningen bij elkaar (bijna driemaal het quorum). De regering verwierp het initiatief met een verwijzing naar de ingrijpende gevolgen voor de begroting (afhankelijk van de bron: tussen 100 en 212 miljoen euro extra onkosten). De Berlijnse wet verbiedt namelijk referenda met sterke repercussies op de begrotingswet. In hun vonnis interpreteren de rechters deze clausule bijzonder restrictief: ze oordelen unaniem dat de budgetbeperking slechts geldt voor de lopende begroting en bijgevolg niet van toepassing is op toekomstige begrotingen.

De tweede klacht stamde van het initiatief 'Berliner Wassertisch' (BW), dat meer transparantie eist omtrent de gedeeltelijke privatisering van de Berlijnse waterhuishouding. Deze is sinds 1999 voor 49 % in handen van het concern Veolia-RWE, aan wie de Berlijnse overheid contractueel een winstgarantie beloofde. Sinds 2004 werd het Berlijnse drinkwater zowat 30 % duurder, volgens BW een rechtstreeks gevolg van de Teilprivatisierung. De contracten met Veolia-RWE bevatten geheime clausules. BW wil per referendum afdwingen dat alle bestaande en toekomstige contracten over de privatisering van de Wasserbetriebe openbaar gemaakt worden. Meer dan 36 000 burgers ondersteunden deze eis, maar de regering wees het referendum af met een verwijzing naar het grondwettelijk recht op Vertrauensschutz (volgens deze bron te vertalen als 'bescherming van het gerechtvaardigd vertrouwen') en het recht op geheimhouding bij privé-verdragen.

De rechters spraken zich niet ten gronde uit over de argumenten van de regering, wel oordeelden ze (alweer unaniem) dat de Berlijnse wet de regering niet het recht toekent om een referenduminitiatief vooraf aan hoger recht te toetsen. In hun motivering stellen de rechters dat de regering elk initiatief moet toelaten dat niet onmiskenbaar en ingrijpend in strijd is met de grondwet. Volkswetgeving die tegen de grondwet indruist moet achteraf door het parlement of het Hof gewijzigd worden, aldus de rechters.

Het Berlijnse parlement heeft nu vier maanden de tijd om een van beide of beide burgerinitiatieven in een wet te gieten. Doet het parlement dit niet, dan mogen de actiegroepen handtekeningen verzamelen om een bindend referendum af te dwingen. Het quorom ligt bij 170 000 handtekeningen.

bronnen:

- berichtgeving: Märkische Allgemeine, Berliner Morgenpost

- achtergrond en interviews: Berliner Morgenpost

- commentaar: Tagesspiegel, taz

Het niveau van verkiezingen (zonder commentaar)

2009-09-30T12:21:00.001-07:00

Twee foto's uit het straatbeeld van Brandenburg, september 2009.

Democratische sprokkels uit Duitsland - mei/juni 2009

2009-07-18T00:24:00.000-07:00

Baden-Württemberg : 43,5 % voor de Freie Wähler

De kans is groot dat u van de (naar eigen zeggen) grootste burgerbeweging van Duitsland zelfs nog nooit de naam hoorde. De Freie Wähler ('Vrije Kiezers') zijn gemeentelijke kiezersverenigingen, te vergelijken met de Gemeentebelangen bij ons, maar dan wel een paar maatjes groter en een stuk beter georganiseerd. Onderling hebben de FW-afdelingen weinig gemeen, behalve dat ze dat ze vooral op gemeentelijk niveau actief zijn en dat ze in geen geval een partij willen zijn (ze zweren bij hun locale autonomie).

Toch zijn de meeste FW-afdelingen verenigd in een koepel op districtsniveau (bvb. FW Miltenberg in Beieren) en op deelstaatniveau (FW Bayern, FW Hessen enz.). Ook nationaal bundelen ze de krachten, in de FW Deutschland. Zo kunnen de FW zich als één burgerbeweging profileren, met maar liefst 280 000 leden.

In de deelstaat Baden-Württemberg (10 miljoen inwoners, 35 000 km² - een 'België in Duitsland') behaalden de Freie Wähler bij de gemeenteraadsverkiezingen op 7 juni maar liefst 43,5 % van alle stemmen, meer dan de 'volkspartijen' (CDU en SPD). Deze monsterscore haalde nauwelijks het nieuws, want ze was slechts een evenaring van het resultaat van vier jaar geleden.

In Beieren (12,5 miljoen inwoners, 70 000 km²) zitten de FW sinds vorig jaar in het deelstaatparlement. Met 10 % bij de deelstaatverkiezingen en net geen 20 % bij de jongste gemeenteraadsverkiezingen zijn ze er de derde grootste politieke kracht. In de 32 gemeenten van het district (Landkreis) Miltenberg, bijvoorbeeld, hebben de FW 160 gemeenteraadszetels en 12 burgemeesters.

Stilaan groeit de ambitie om het ook 'hogerop' te wagen. Bij de Europese verkiezingen in juni prijkten de FW voor het eerst op nationale stembiljetten. Met een ontnuchterend resultaat: nauwelijks 1,5 % van de stemmen. Het is duidelijk nog te vroeg voor de nationale politiek. Dat heeft ongetwijfeld te maken met het ontbreken van een overkoepelend programma (het is mij een raadsel waarom de FW niet unisono het bindend referendum op volksinitiatief en een democratischer kiesrecht eisen - zowat alle locale afdelingen zijn immers voor directe democratie) en het weinige gezag dat van de FW-koepels uitgaat. Die koepels kunnen slechts aanbevelingen doen, waaraan de locale afdelingen zich geenszins hoeven te houden.

Toch verwacht ik dat de FW op nationaal niveau zullen doorbreken. Democratische en langdurig stabiele politieke krachten moeten immers in de eerste plaats lokaal verankerd zijn, een proces dat tijd vergt (het schoolvoorbeeld is Zwitserland, maar ook Zuid-Duitsland heeft een lange traditie van lokaal zelfbestuur). Vanuit zo'n particularistische optiek wordt wat op het eerste gezicht een zwakte kan lijken (het ontbreken van het centrale machtswoord en partijtucht) op langere termijn wellicht de grootste kracht van de Freie Wähler. Ik zal dan ook af en toe over het reilen en zeilen van de FW berichten.

En... het voorbeeld van de Freie Wähler verdient navolging. Stel u voor dat bij de gemeenteraadsverkiezingen in Vlaanderen of België verenigingen van 'Vrije Burgers' 40 % van de stemmen behalen! En stel u dan nog voor dat ze, in tegenstelling tot de Freie Wähler, ondanks hun onwrikbare locale autonomie en hun uiteenlopende politieke standpunten toch die ene gemeenschappelijke institutionele en dus 'meta-politieke' eis hebben: de invoering van het bindend referendum op volksinitiatief...

Meer weten?
- Webstek van de FW Baden-Württemberg
- Artikel in de FAZ over de Freie Wähler in BW
- Wikipedia-artikel over de grootte van de FW in de Duitse deelstaten
- Jos Verhulst over 'ontvlechtend federalisme' in Directe democratie (hfst. 3)

Duitsland : stemrecht voor kinderen?

46 verkozenen van CDU, FDP en SPD hebben een wetsvoorstel ingediend om kinderen stemrecht te verlenen. Eén van hen is de vroegere 'familieminister' Renate Schmidt (SPD). De indieners verwijzen naar de Grundrechte, die met het huidige kiesrecht geschonden worden. Ook ex-president Roman Herzog steunt het voorstel. De ouders zouden het stemrecht plaatsvervangend uitoefenen tot het kind het opeist. Het parlement verwees het wetsvoorstel naar een commissie.

Bron: rp-online

Uitsmijters

Uit een recente Forsa-peiling, uitgevoerd in opdracht van Mehr Demokratie, blijkt dat 68 % van de Duitse kiezers voor de invoering van het referendum zijn. De peiling maakt een opsplitsing volgens de partijsympathieën van de ondervraagden.

Een paar cijfers over abgeordnetenwatch.de en kandidatenwatch.de, de kanalen waar burgers rechtstreeks vragen aan verkozenen of (in de aanloop naar verkiezingen) aan kandidaten kunnen stellen. In 2008 stelden burgers meer dan 26 000 vragen, waarvan maar liefst 23 000 een antwoord kregen. 2,8 miljoen bezoekers klikten vorig jaar in totaal 29 miljoen pagina's aan, een verdubbeling tegenover 2007. In totaal staan op abgeordnetenwatch.de meer dan 100 000 antwoorden van verkozenen en kandidaten. (bron: Die Welt)

In de tweede ronde van de zogenaamde 'Federalismehervorming' (Föderalismusreform II) zijn de zestien Duitse deelstaten en de Bond het eens geworden dat alle deelstaten nog tot 2020 de tijd krijgen om hun schulden af te bouwen. Vanaf 2020 mogen de deelstaten geen schulden meer maken (behalve in uitzonderingsgevallen - à bon entendeur...). Vijf armere deelstaten (Bremen, Saarland, Berlijn, Saksen-Anhalt, Sleeswijk-Holstijn) kunnen nog tot 2020 rekenen op de financiële solidariteit (800 miljoen euro per jaar) van de andere deelstaten en de Bond. Daarna moet elke deelstaat financieel zelfbedruipend zijn. Of hoe een federalisme-met-zestien problemen aanpakt waarover in een federalisme-met-tweeënhalf nog niet eens gesproken kan worden.

In 'Der Stern' verscheen op 10 juni een reportage over de grote groep van 'Nichtwähler' (thuisblijvers bij verkiezingen) in Duitsland, waaruit duidelijk blijkt dat niet gaan stemmen een door en door bewuste politieke keuze kan zijn.

Evangelischer Kirchentag in Bremen. Op de oecumenische driedaagse van de Duitse Lutheranen ondertekenden 4600 deelnemers de oproep van Mehr Demokratie en Omnibus voor de invoering van het nationale referendum, daaronder ook minister van Buitenlandse Zaken en kandidaat-bondskanselier Steinmeier (SPD) en zijn partijvoorzitter Müntefering. Omdat meer dan 3000 deelnemers onze actie steunden werd deze eis een officiële resolutie van de Kirchentag. (Wat niet wegneemt dat de organisatie er nauwelijks een woord over communiceerde). Klik hier voor een verslag met enkele foto's. (Foto bovenaan: de Omnibus für direkte Demokratie in Deutschland in Bremen; foto onderaan: Steinmeier ondertekent onze resolutie, door mezelf vereeuwigd :)

Gerald Häfner, een van de stichters en zowat het politieke gezicht van Mehr Demokratie werd op 7 juni verkozen tot EU-parlementslid voor Die Grünen.

Mehr Demokratie heeft nu ook een eigen kanaal op Youtube. Een mooie reportage (10') is deze, over het referendum dat MD op de dag van de Europese verkiezingen in het Beierse Vaterstetten organiseerde: plaatsvervangend voor heel Duitsland mochten de burgers er stemmen over de invoering van het nationale referendum.

Hamburg: compromis over nieuwe kieswet bereikt - referendum wellicht overbodig

2009-05-30T09:58:00.000-07:00

In de strijd voor een nieuwe kieswetgeving in de Duitse deelstaat Hamburg hebben de partijen en Mehr Demokratie op de valreep een compromis bereikt. Op een enkele toegeving na zal het Hamburgse parlement het volledige wetsontwerp van Mehr Demokratie omzetten, waardoor een referendum op 27 september overbodig wordt.

De toegeving betreft de belangrijke Landesliste (de 'deelstaatlijst', die bepalend is voor het aantal verkozenen waarop een partij recht heeft). Voor deze lijst wordt de lijststem niet volledig afgeschaft, maar zullen de kiezers zelf mogen beslissen of ze hun stemmen aan kandidaten of aan partijen geven. Voor de Bezirksliste (de 'districtlijst', waarop locale kandidaten verkozen worden) vervalt de lijststem wel. Het wetsontwerp van Mehr Demokratie voorzag de volledige afschaffing van de lijststem.

De nieuwe wet zal grondwettelijk worden verankerd, zodat ze achteraf alleen met een tweederdemeerderheid te wijzigen is. Bovendien kunnen de burgers in dat geval een correctief referendum afdwingen, zodat de bevolking het laatste woord heeft over de voorgestelde wijzigingen.

Het compromis, overigens gebaseerd op de kieswetgeving in Bremen, kwam onder grote tijdsdruk tot stand, aangezien de termijn om een referendum aan te vragen op 13 juni verstrijkt. Mehr Demokratie heeft laten weten dat het voor alle zekerheid het referendum zal aanvragen.

Het is al de tweede keer in korte tijd dat een deelstaatparlement een ontwerp van volkswetgeving van Mehr Demokratie overneemt alvorens het tot een referendum komt. In april versoepelde Thüringen de wetgeving voor gemeentelijke referenda. Ook toen ging een korte maar verbeten strijd met vooral de CDU vooraf.

Meer weten?

- de voorgeschiedenis,

- berichtgeving in Die Welt, Taz, Hamburger Abendblatt,
- commentaren in Die Welt, Hamburger Abendblatt.

Hamburg - actieplatform wijst compromisvoorstel af. Weg naar referendum ligt open.

2009-05-23T23:55:00.000-07:00

Het Hamburgse actieplatform Faires Wahlrecht, dat voldoende handtekeningen verzamelde om in september een bindend referendum over een kieswethervorming af te dwingen, heeft het op de valreep voorgestelde compromisvoorstel van de partijen (voornamelijk CDU-SPD) afgewezen.

Over het compromisvoorstel zijn intussen meer details bekend. Geïnteresseerden vinden ze hier.

De weg naar het referendum op 27 september ligt nu open. Alleen door het wetsvoorstel Faires Wahlrecht integraal over te nemen kan het Hamburgse parlement, de Bürgerschaft, een referendum nog voorkomen.

Grootse campagne voor het nationale referendum in Duitsland

2009-05-19T11:00:00.000-07:00

Mehr Demokratie en Omnibus für direkte Demokratie voeren in 2009 campagne voor de invoering van het bindend referendum op nationaal niveau ('bundesweiter Volksentscheid'), het enige bestuursniveau in Duitsland waar het bindend referendum op volksinitiatief nog niet bestaat.

Hier een kort overzicht van de drie belangrijkste acties, gevolgd door wat achtergronden bij de timing en symboliek van de campagne.

1) Handtekeningenactie 'Het referendum in de grondwet'

Onder de slogan 'Volksentscheid ins Grundgesetz' worden nog tot het najaar handtekeningen ingezameld. Bij de start van de coalitiegesprekken na de parlementsverkiezingen van 27 september 2009 zullen deze handtekeningen aan het nieuw samengestelde parlement overhandigd worden.

Tot nu toe tekenden al meer dan 7 000 mensen. Tijdens de vierdaagse 'Kirchentag', het tweejaarlijkse oecumenische feest van de Lutherse kerk (van 20-24 mei in Bremen) willen we onder de goed 100 000 deelnemers 3 000 handtekeningen verzamelen. Als we daar tegen zaterdagavond in slagen wordt het nationaal referendum mee opgenomen (én gecommuniceerd) als een officieel standpunt van de Kirchentag.

Update 24 mei : de Kirchentag-resolutie is aangenomen. Bijna 4500 deelnemers ondertekenden de tekst, die de invoering van het bindend referendum op federaal niveau eist. Daaronder ook minister van buitenlandse zaken Steinmeier en SPD-voorzitter Müntefering.

2) Referendum in Vaterstetten: 'De Galliërs zijn terug!'

In de Beierse gemeente Vaterstetten (22 276 inwoners) vindt op 7 juni parallel met de EU-verkiezingen een referendum plaats over de invoering van het nationale referendum. Mehr Demokratie organiseert de consultatieve volksraadpleging samen met het gemeentebestuur (CSU).

Deze symbolische actie moet een signaal zijn : Vaterstetten stemt op 7 juni plaatsvervangend voor alle Duitsers. In 2004 haalde een soortgelijk referendum over de EU-grondwet in het dorp Strempt (IJfel) de nationale media. De actie heette toen 'Het Gallische dorp'.

Website: http://vaterstetten-stimmt-ab.de

3) Kieskringactie: 'Ich stimme für deutschlandweite Volksentscheide!'

Dit is het koninginnenstuk van de campagne. Mehr Demokratie wil van het nationale referendum een centraal punt van de verkiezingscampagne voor de parlementsverkiezingen (29 september) maken.

In alle 299 kiesdistricten vraagt Mehr Demokratie aan alle lijsttrekkers van de vijf grote partijen om (mét argumenten) stelling in te nemen voor of tegen de invoering van het nationale referendum. Deze standpunten worden vervolgens via een folder in het kiesdistrict verspreid (tenminste, als er voldoende geld is : 300 euro volstaan om in een kiesdistrict 5000 folders te verdelen). Als kandidaten niet meewerken wordt de stelling van hun partij achter hun naam gezet. (Hier zie je hoe zo'n folder er ongeveer zal uitzien)

Deze actie is nog in de eerste fase. Voorlopig hebben in nog maar één kiesdistrict alle vijf de kandidaten geantwoord. Vooral de CDU-kandidaten laten op zich wachten (de CDU/CSU is als enige partij expliciet tegen het nationaal referendum).

Op de campagnewebsite kun je per kiesdistrict en per kandidaat (1500 in totaal) de antwoorden bekijken. CDU-parlementslid Cajus Julius Caesar, bijvoorbeeld, is tegen referenda.

Met deze actie wil Mehr Demokratie het referendum op de politieke agenda plaatsen. De campagne zal ook na de verkiezingen als drukkingsmiddel dienen om de kandidaten aan hun engagement te herinneren.

Behalve deze drie kernacties vinden het hele jaar door talrijke demonstraties, debatten en kleinere acties plaats (klik hier voor een overzicht). Ook de succesvolle briefkaartenactie (gericht aan verkozenen) wordt in 2009 voortgezet.

Waarom 2009? Over de Duitse Grondwet en 'het Duitse artikel 33'

Niet toevallig werd 2009 voor deze actie uitgekozen. Dit jaar bestaat de Bondsrepubliek 60 jaar en op 23 mei vindt naar aanleiding van '60 jaar grondwet' een groot volksfeest in Berlijn plaats. (Mehr Demokratie zal natuurlijk ook aanwezig zijn: met een zeven meter hoge opblaasbare grondwet voor Brandenburger Tor).

Nu is de Duitse grondwet in eigen land een omstreden document. Ze werd in 1949 onder strikte controle van de Amerikanen uitgewerkt en als 'voorlopige grondwet' ingevoerd (vandaar overigens de benaming Grundgesetz in plaats van het gebruikelijke Duitse woord Verfassung). Zolang Duitsland niet herenigd was, was een definitieve grondwet ongewenst, zo heette het toen. Dat voorlopige karakter was ook de officiële reden waarom deze 'grondwet' niet in een referendum aan het volk werd voorgelegd.

Na de Duitse hereniging in 1990 beslisten de Duitse politici om geen nieuwe grondwet uit te werken en om de bestaande 'voorlopige' grondwet te behouden (opnieuw zonder referendum). Hun belangrijkste argument was: 'De grondwet heeft bewezen een goed instrument te zijn'. Dat dit veel Duitsers hoog zit, heb ik de laatste vijf jaar tijdens debatten en discussies geregeld mogen merken: 'Wir haben keine Verfassung, wir haben nur ein Grundgesetz', is een vaak gehoorde inleiding op een sneer naar politici of partijen. Onderverstaan: wij burgers hebben ons nooit over die (ons na de oorlog opgelegde) grondwet mogen uitspreken.

Omstreden is ook het artikel 20 van datzelfde Grundgesetz : 'Alle Staatsgewalt geht vom Volke aus. Sie wird vom Volke in Wahlen und Abstimmungen (...) ausgeübt.' (Alle macht gaat van het volk uit. Ze wordt door het volk via verkiezingen en stemmingen (...) uitgeoefend.) Op die 'Abstimmungen', referenda dus, wachten de Duitsers nu al zestig jaar.

Hamburg - vuile truken tegen referendum in de maak

2009-05-18T09:39:00.001-07:00

De taz-online brengt vandaag meer details over de manier waarop de Hamburgse partijen het referendum over een nieuw kiesrecht willen saboteren. neen, Dat woord lijkt niet overdreven. (*)

Als Mehr Demokratie het 'compromisvoorstel' van de partijen (cumuleren en panacheren enkel invoeren voor de locale lijsten, niet voor de deelstaatlijsten) niet aanvaardt, zou het Hamburgs parlement het wetsvoorstel van Mehr Demokratie zelf goedkeuren, om het na de verkiezingen meteen weer te wijzigen.

Op die manier zouden de partijen twee vliegen in één klap slaan: ze ontlopen zowel het bindend referendum op 27 september als de onlangs in de Hamburgse grondwet ingeschreven bescherming van volkswetgeving: als 30 000 burgers zich tegen de wijziging van een per referendum ingevoerde wet verzetten, krijgt de bevolking het laatste woord. Een gewone wet kan via de normale parlementaire weg gewijzigd worden.

Nog volgens het taz-artikel noemde een SPD-fractielid dit plan 'alleen maar theoretisch mogelijk', terwijl een CDU-verkozene het onomwonden bevestigde.

Woensdagavond bespreken alle betrokken partijen het 'compromisvoorstel' op een gezamenlijke bijeenkomst.

(*) Over het 'compromisvoorstel', blijkbaar onder impuls van de CDU en gesteund door de SPD, schreef ik vorige week al dit berichtje. Voor de algemene achtergrond van het verhaal, klik hier. Voor de actuele stand van zaken op de webstek van het initiatief Faires Wahlrecht, klik hier.

Hamburg - partijen in paniek over kiesrechtreferendum?

2009-05-13T03:34:00.000-07:00

Hervormen de Hamburgers op 27 september 2009 zelf hun kieswetgeving? De enige mogelijkheid om een met de parlementsverkiezingen samenvallend referendum over de afschaffing van de lijststem en de invoering van cumuleren en panacheren (*) in de deelstaat Hamburg te voorkomen, is dat de actiegroepering Faires Wahlrecht zelf van de volksraadpleging afziet. Precies daarop lijken de Hamburgse politici nu aan te sturen. (Klik hier voor meer informatie over het referendum).

Vandaag bericht Die Welt over een compromisvoorstel van de CDU, dat ook alle andere Hamburgse partijen zouden steunen. Bij deelstaatverkiezingen in Duitsland worden zowel 'kieskringafgevaardigden' (Wahlkreisabgeordnete) als 'deelstaatafgevaardigden' (met de zogenaamde tweede stem - 'Zweitstimme') verkozen. Het voorstel van de CDU bestaat erin, het cumuleren en panacheren tot de eerste groep te beperken en op deelstaatniveau de lijststem te behouden.

De steun van de andere partijen voor het compromisvoorstel is opvallend omdat het referendum mee gedragen werd door Die Grünen, de liberale FDP en prominenten van de SPD (of de SPD als partij het initiatief al dan niet steunde kan ik niet met zekerheid bevestigen).

Mehr Demokratie heeft nog niet officieel gereageerd, ook omdat (nog volgens Die Welt) de CDU (nog) geen schriftelijk voorstel gedaan heeft. De aanvraag voor het referendum moet ten laatste half juni ingediend worden. De tijd dringt dus. Wordt ongetwijfeld vervolgd.

(*) een kiessysteem waarbij de kiezer meerdere stemmen (in dit geval: vijf) over verscheidene kandidaten, niet noodzakelijk van dezelfde partij, kan verdelen. Men kan een kandidaat ook meer dan één stem geven.

Democratische sprokkels uit Duitsland - april 2009

2009-04-24T12:56:00.000-07:00

Berlijn - Pro-Reli referendum: meerderheid voor behoud van verplicht ethiekonderwijs

Met een meerderheid van 51,3 % beslisten de Berlijnse stemburgers vandaag dat het vak 'ethiek' in het gemeenschapsonderwijs voor alle scholieren verplicht blijft. Dat is het resultaat van het eerste bindende referendum op volksinitiatief in de deelstaat Berlijn. De opkomst lag bij 29,2 %.

Sinds het schooljaar 2006-2007 is 'ethiek' verplicht in de eerste vier jaren van het middelbaar onderwijs, godsdienst daarentegen een naschools keuzevak. Deze regeling werd ingevoerd in de nasleep van een 'eremoord' op een jonge Duits-Koerdische vrouw in Berlijn, enkele jaren geleden.

De actiegroep Pro-Reli wilde ouders en leerlingen de vrije keuze geven tussen beide vakken en werkte een wetsontwerp in die zin uit. Ze verzamelden ruim 300 000 handtekeningen, heel wat meer dan de voor een bindend referendum vereiste 170 000. Over de achtergrond van en de aanloop naar het referendum had ik het al in de 'sprokkels' van januari en februari/maart.

Het resultaat is een getrouwe afspiegeling van de vroegere tweedeling van Berlijn : in alle Ostbezirke, de voormalige oostelijke districten, stemden meer dan 70 % met 'neen' (dus voor het behoud van 'ethiek'), in de voormalige Westbezirke waren meer dan 60 % van de kiezers voor het initiatief. (Het centraal gelegen Mitte en het 'oost-west'-district Friedrichshain-Kreuzberg laat ik buiten beschouwing)

Geen belastinggeld voor advertenties en publicaties

In de aanloop naar het referendum oordeelde het Berlijnse Oberverwaltungsgericht (de hoogste administratieve rechtbank) op 23 april dat de Berlijnse overheid geen belastinggeld mag gebruiken om via advertenties of publicaties voor haar standpunt omtrent het referendum (in casu: voor een 'neen' en dus voor het behoud van ethiek als verplicht vak) te werven. De initiatiefnemers van Pro-Reli hadden klacht ingediend tegen een voor 26 april geplande advertentiecampagne van de Senat (de Berlijnse regering) in de locale media.

De overheid mag haar standpunt wel via andere kanalen zoals persconferenties en interviews bekend maken. Ook mag belastinggeld gebruikt worden voor de druk en verspreiding van de officiële informatiebrochure in de aanloop naar referenda. In deze brochure krijgen de initiatiefnemers en de overheid de kans om hun argumenten en standpunten toe te lichten.

De vele affiches en plakkaten in het Berlijnse straatbeeld zijn een initiatief van de politieke partijen en worden naar ik aanneem uit de (grotendeels met belastinggeld gespijsde) partijkas gefinancierd.

Meer weten?
- De meest actuele stand van zaken: www.wahlen-berlin.de
- De NZZ over het Pro-Reli-referendum
- Achtergrondartikel in Die Welt : "Die Verfassung nutzt die Früchte des Christentums"
- ARD Tagesthemen, de dag voor het referendum

Duitsland - parlement stemt tegen democratie

Op 23 april stemden de meerderheidspartijen in de Bundestag (het Duitse parlement) tegen drie wetsontwerpen voor de invoering van bindende referenda op federaal niveau. Die Grünen, Die Linke en de liberale FDP hadden elk een eigen ontwerp ingediend. De coalitiepartijen CDU/CSU en de SPD stemden telkens gesloten tegen.

De sociaal-democratische SPD voert de invoering van het bindend referendum weliswaar in haar programma op, maar uit deze stemming blijkt dus hoe weinig waarde de partij er in werkelijkheid aan hecht. Dat geldt ook voor de CSU, de Beierse christen-democraten, die de laatste maanden luidkeels uitschreeuwen dat ze meer referenda willen (bvb. over nieuwe EU-verdragen die de grondwet wijzigen). Ook dat blijkt nu meer verkiezingsretoriek dan visie: de CSU verloor een paar maanden geleden haar onwrikbaar gewaande absolute meerderheid in Beieren en probeert zich nu als een bezetene te profileren. Alleen de CDU is consequent in haar afwijzing van meer democratie: ze was, is en blijft tegen referenda.

Ik stel me overigens ook vragen bij de oprechtheid van de indieners van de wetsontwerpen. Als je echt het bindend referendum wil invoeren, waarom dan drie verschillende wetsontwerpen uitwerken in plaats van één? Bovendien stemde alleen Die Linke voor de drie voorstellen. Voor mij bevestigt dit hele gedoe nog maar eens dat geen enkele politieke partij 'meer democratie' werkelijk als een prioriteit ziet.

En toch illustreert deze stemming dat directe democratie in Duitsland veel hoger op de politieke agenda staat dan in ons land. Alle 16 Duitse deelstaten kennen het bindend referendum op gemeentelijk en op deelstaatniveau (hier een overzicht van de modaliteiten per deelstaat). Waar handtekeningendrempels en opkomstquora het de burgers niet al te moeilijk maken, wordt er ook duchtig gebruik van gemaakt (vooral in Beieren en Hamburg). Volgens het 'referendumrapport 2008' van Mehr Demokratie liepen in 2008 op deelstaatniveau 44 initiatieven.

Meer weten?
- De volledige tekst van de wetsontwerpen van FDP, Grüne en Die Linke
- Een kort verslag van de zitting
- Stellingname van Mehr Demokratie na afloop van de stemming

- Kort overzicht van de referendum-modaliteiten op deelstaat- en op gemeenteniveau.
- Databank van gemeentelijke referenda in Duitsland

Kandidatenwatch.de gaat Europees

In de aanloop naar de EU-verkiezingen gaat vanaf 28 april kandidatenwatch.de niet alleen in Duitsland online, maar voor het eerst ook in drie andere EU-landen.

Over abgeordnetenwatch.de, het partijonafhankelijke platform dat Duitse burgers toelaat om rechtstreeks vragen te stellen aan hun verkozenen, schreef ik vroeger al dit stukje. Naast het (permanente) abgeordnetenwatch.de bestaat ook het (tijdelijke) kandidatenwatch.de, dat uitsluitend in de aanloop naar verkiezingen actief wordt. Zoals de naam al zegt, stellen burgers hier hun vragen aan kandidaten. Voor de Duitse federale verkiezingen van 2005 werden maar liefst 12 000 vragen gesteld, waarvan meer dan 8 000 een antwoord kregen.

Het Duitse initiatief wordt nu voor het eerst uitgebreid naar andere Europese landen. Naar aanleiding van de EU-verkiezingen op 7 juni 2009 zullen ook Ierland, Oostenrijk en Luxemburg hun eigen 'kandidatenwatch' voeren. De vier initiatieven worden gebundeld in het portaal parliamentwatch.org.

Nog een paar uitsmijters...

* Een nieuw luik van de Mehr Demokratie-website bundelt alle wetenswaardigheden over directe democratie in Duitsland: www.wissen.mehr-demokratie.de. Met onder meer een databank van initiatieven, een overzicht van de referendumwetgeving per deelstaat, publicaties over deelaspecten van democratie enz.

* Op 17 en 18 juni vindt in Keulen een wetenschappelijk colloquium plaats over "Demokratisches Verfahrensrecht in de EU" (democratisch procesrecht in de EU). Meer informatie hier.

* Een rijk gestoffeerde webstek over kieswetgeving : www.wahlrecht.de

* De 177 CDU-verkozenen in de Duitse Bundestag kregen op abgeordnetenwatch.de in totaal al 8 548 vragen, waarvan ze er 6 578 beantwoordden (79 %). Een lukraak gekozen voorbeeld: verkozene Cajus Julius Caesar uit Noord-Rijnland-Westfalen kreeg in deze legislatuur 29 vragen (waarvan 8 in de categorie 'democratie en burgerrechten'), die hij allemaal beantwoordde. Tijdens de verkiezingscampagne 2005 reageerde hij op 53 van 61 vragen.

Thüringen: parlement keurt referendumvoorstel 'Meer democratie in Thüringse gemeenten' goed

2009-04-08T10:03:00.000-07:00

Op vrijdag 3 april keurde het parlement van de Duitse deelstaat Thüringen het burgerwetsontwerp 'Mehr Demokratie in Thüringer Kommunen' goed, dat de drempel voor bindende referenda op gemeentelijk niveau aanzienlijk lager legt. Voor dit wetsontwerp hadden een twintigtal burgerbewegingen in 2008 meer dan 235 000 handtekeningen bijeengebracht. De goedkeuring van het ontwerp door de Thüringse Landtag was de enige mogelijkheid om een bindend referendum in het najaar te voorkomen.

Na het recente succes in Hamburg is dit de tweede klinkende overwinning voor Mehr Demokratie (en voor de democratie tout court) in een Duitse deelstaat sinds december 2008. En ook deze keer ging een bitse strijd met de particratie vooraf...

In oktober 2008 berichtte ik al over de pogingen van de Thüringse christen-democraten om het referendum-in-wording te dwarsbomen. De CDU, die in het Thüringse parlement een volstrekte meerderheid had, joeg in een mum van tijd een eigen wet over gemeentelijke referenda door het parlement. Deze wet versoepelde weliswaar ook de bestaande regeling op een aantal vlakken, maar was op wezenlijke punten toch referendumonvriendelijker dan het wetsontwerp van de burgeractiegroepen. Vooral het vervangen van de vrije inzameling van handtekeningen op straat door de verplichte inschrijving op het gemeentehuis, zette veel kwaad bloed. Daarbij wijzigde de CDU ook de Thüringse gemeentewet, zodat niet meer duidelijk was of er voor het burgerwetsontwerp nog een juridische grondslag bestond.

Maar blijkbaar reed de CDU met haar sabotagewet zichzelf klem. Immers, bij een goedkeuring van het referendum zouden er in Thüringen twee wetten over gemeentelijke referenda naast elkaar bestaan: een wet van de burgers en een wet van de CDU-meerderheid. Een kluif voor juristen, dus. Bovendien hadden de Thüringse oppositiepartijen en Mehr Demokratie klacht neergelegd bij het Grondwettelijk Hof van Thüringen (Landesverfassungsgericht). Deze klacht wordt nu ingetrokken.

De nieuwe Thüringse referendumwet verlaagt de handtekeningendrempel voor bindende referenda tot 7 percent (voorheen 13 tot 17 %), het toestemmingsquorum tot 10, 15 of 20 % in grote, middelgrote resp. kleine gemeenten (voorheen 20-25 %). Ook breidt ze het aantal mogelijke onderwerpen uit (mogelijk worden bvb. referenda over bouwprojecten en de opname van kredieten) en voert de zogenaamde inwoneraanvraag ('Einwohnerantrag') in: 300 handtekeningen van inwoners ouder dan 14 jaar volstaan om een vraag verplicht op de agenda van de gemeenteraad te zetten. Dus ook niet-EU-burgers mogen ondertekenen. De inwoneraanvraag komt in de plaats van de bestaande burgeraanvraag ('Bürgerantrag').

Dank zij de nieuwe wet klimt de deelstaat Thüringen in de 'democratie-ranking' van Mehr Demokratie van een gedeelde voorlaatste naar de vierde plaats, na Berlijn, Hamburg en Beieren.

Democratische sprokkels uit Duitsland – februari-maart 2009

2009-03-11T14:01:00.000-07:00

Hamburg – Referendum over nieuwe kieswet afgedwongen

Dit jaar mogen de Hamburgers zich in een bindend referendum uitspreken over een nieuwe kieswet voor hun deelstaat. In amper drie weken kon het bondgenootschap 'Faires Wahlrecht' van Mehr Demokratie en Omnibus für Direkte Demokratie zo'n 76 000 handtekeningen verzamelen, duidelijk meer dan de vereiste 61 834.

Meer bepaald voorziet het wetsontwerp de invoering van cumuleren en panacheren: elke kiezer mag vijf stemmen over maximum vijf kandidaten verdelen (niet noodzakelijk van dezelfde partij). Vanzelfsprekend mag de kiezer al zijn stemmen ook aan dezelfde kandidaat geven. Alleen een lijststem is met het nieuwe voorstel niet meer mogelijk.

Als het Hamburgse deelstaatparlement (de 'Bürgerschaft') het wetsvoorstel niet zelf aanneemt, moet het referendum plaatsvinden. Dan valt het samen met de federale parlementsverkiezingen van 27 september 2009.

Het is nauwelijks drie maanden geleden dat de Bürgerschaft het bindende karakter van bindende referenda in de deelstaatgrondwet opnam. Meer details over dit surrealistische verhaal vind je in de 'sprokkels' van december 2008. Daar lees je ook waarom de Hamburgers een tweede maal over cumuleren en panacheren mogen stemmen, hoewel ze diezelfde kieswethervorming enkele jaren geleden ook al per referendum invoerden.

Meer weten?

Alle mediaberichtgeving over het initiatief staat op de campagne-website.

Berlijn – Burgemeester Wowereit koppelt 'Pro Reli'-referendum los van Europese verkiezingen

Het Berlijnse 'Pro Reli'-referendum over de vrije keuze van het vak godsdienst in het openbaar onderwijs zal niet, zoals verwacht, in juni, op de dag van de Europese verkiezingen plaatsvinden, maar wel op 26 april. Zo wou burgemeester Wowereit (SPD) het en zo zal dus geschieden.

Over het initiatief Pro Reli werd in de januari-sprokkel al bericht. Toen stond de datum van het referendum nog niet vast. (Sindsdien bleek ook het aantal opgehaalde handtekeningen veel hoger dan eerder gemeld: 307 000 Berlijners tekenden voor het referendum, dat is maar liefst 50 % van het aantal benodigde ja-stemmen op 26 april).

Het quorum voor een geldig referendum bedraagt 25 % van de stemgerechtigden. Daar het referendum niet samenvalt met de Europese verkiezingen, bestaat de kans dat dit quorum niet gehaald wordt. Volgens velen is dat dan ook de reden waarom burgemeester Wowereit, tegen zowat alle andere partijen in, zijn zin doordreef en het referendum in april legde. Volgens anderen vreest de SPD dat het referendum in juni veel gelovigen naar de stembus kan lokken. Dat zijn vooral CDU- en FDP-kiezers.

Het loskoppelen van referendum en verkiezingen kost de stad Berlijn 1 tot 1,4 miljoen euro. Om die reden heeft de voorzitter van de pas opgerichte 'Tempelhof-partij' bij het openbaar ministerie (Dt. Staatsanwaltschaft) klacht neergelegd tegen de Berlijnse regering, wegens het verkwanselen van gemeenschapsgeld (letterlijk vertaald: 'kwade trouw' ten laste van de deelstaatbegroting).

Meer weten?

Over de tegencampagne ('Pro Ethik'): Tagesspiegel

Over het groeiend aantal volksinitiatieven in Berlijn: Berliner Morgenpost en Die Welt

Over de Tempelhof-Partei ('Direkte Demokratie findet jetzt statt')

Brandenburg – geen referendum tegen bruinkoolwinning in dagbouw

Het Brandenburgse referendumintiatief tegen nieuwe sites voor bruinkoolontginning in dagbouw is mislukt. Slechts 25 000 burgers ondertekenden. Voor bindende referenda is de vrije inzameling van handtekeningen in Brandenburg verboden. Burgers moeten naar het stadhuis, waar vaak lange wachttijden ontstaan.

Meer weten?

Zie de december-sprokkel.

Karlsruhe – Grondwettelijk Hof verbiedt (voorlopig) het gebruik van stemcomputers

Op 3 maart 2009 maakte het Duitse grondwettelijk Hof in Karlsruhe een voorlopig einde aan het gebruik van stemcomputers in Duitsland. Het Hof noemde de inzet van stemcomputers bij de federale verkiezingen van 2005 ongrondwettelijk, met als belangrijkste argument dat de kiezers met het toen gebruikte systeem onmogelijk de resultaten van de verkiezingen konden controleren. Volgens de rechters druist dat in tegen het principe van de openbaarheid van de stemming (Dt. Öffentlichkeit der Wahl).

Meer weten?

ZDF-bijdrage over een nieuw, veiliger systeem voor elektronisch stemmen.

Die Welt, Focus, Süddeutsche, Deutschlandradio

Duitsland – 'Superverkiezingsjaar 2009'

Het jaar 2009 is in de Duitse media omgedoopt tot 'Superwahljahr'. Maar liefst vijftien keer mogen Duitse burgers dit jaar naar de stembus: voor gemeenteraads-, deelstaat-, nationale of Europese verkiezingen. Bovendien verkiest het parlement in mei een nieuwe Bondspresident.

In sommige andere landen vinden politici twee verkiezingen al te veel.

Nog een paar uitsmijters...

In 2008 werden in Duitsland 17 referenduminitiatieven op deelstaatniveau opgestart. Het totaal aantal lopende initiatieven bedroeg vorig jaar 44, een absoluut record. (bronnen: pr-inside, Süddeutsche Zeitung, studie van Mehr Demokratie over Volksbegehren 2008).

Voor een goed begrip: Een 'Volksbegehren' is de eerste stap op weg naar een bindend referendum. Met een 'Volksinitiative' kunnen burgers het parlement dwingen, een wetsvoorstel te behandelen. (Een initiatief wordt doorgaans opgestart in deelstaten waar de drempel voor referenda te hoog ligt.)
'Bürgerbegehren' en 'Bürgerinitiativen' zijn net hetzelfde, maar dan op gemeentelijk vlak.

In Noord-Rijnland-Westfalen werd zopas het vijfhonderdste gemeentelijk referenduminitiatief opgestart sinds de oprichting van de deelstaat in 1946.

Het is de aandachtige lezer van deze sprokkels allicht niet ontgaan: alle Duitse deelstaten hebben een eigen grondwet. Dat geldt overigens ook voor alle Amerikaanse deelstaten en voor alle Zwitserse kantons. En ja, ook voor alle negen Ethiopische deelstaten.

Democratische sprokkels uit Duitsland (jan 09)

2009-01-17T11:21:00.000-08:00

Berlijn : tweede referendum ('Pro Reli') komt eraan

Het is nu zo goed als zeker: dit jaar 'beleeft' de deelstaat Berlijn zijn tweede referendum. Na het veelbesproken Tempelhof-referendum gaat het deze keer opnieuw over een vraag die de gemoederen sterk beroert : moeten leerlingen (of hun ouders) in het gemeenschapsonderwijs vrij kunnen kiezen voor godsdienstlessen in de plaats van ethiek?

Onderwijs is deelstaatmaterie in Duitsland. In het Berlijnse publieke scholennet is ethiek sinds 2006 een verplicht vak. Leerlingen die godsdienstles willen, kunnen een extra keuzevak godsdienst volgen.

Het initiatief Pro Reli wil dit nu veranderen: godsdienstles moet als evenwaardig en alternatief keuzevak naast ethiek (zedenleer) staan. Om deze vraag in een bindend referendum aan de Berlijnse bevolking voor te leggen, heeft Pro Reli zo'n 195 000 handtekeningen verzameld. Aangezien de drempel bij 170 000 ligt en nog vier dagen overblijven om de handtekeningenreserve verder aan te dikken, gaan de initiatiefnemers en de pers ervan uit dat het referendum er komt.

Om succesvol te zijn moet het initiatief de helft van de uitgebrachte stemmen halen en moet het aantal ja-stemmen 25 % van de Berlijnse stemgerechtigde bevolking uitmaken. Een hoge drempel, die wellicht alleen gehaald kan worden als het referendum op een verkiezingsdag valt. De vraag die nu iedereen in spanning houdt is: zal de Berlijnse deelregering (de 'Senat') 7 juni, de dag van de Europese verkiezingen uitkiezen?

Het referendum-initiatief van krijgt veel steun van Berlijnse kerkgemeenschappen, de joodse gemeenschap en de oppositiepartijen CDU en FDP, maar het gaat lijnrecht in tegen de politiek van de 'rood-rode' Berlijnse coalitieregering (rood-rood = SPD en Die Linke). Het heeft al voor heel wat beroering gezorgd in de plaatselijke politiek. De daaruit voortvloeiende aandacht in de media heeft het initiatief waarschijnlijk geen windeieren gelegd.

Meer weten?
- de tekst van het wetsvoorstel
- berichtgeving uit de pers: Die Welt, Tagesspiegel, Neues Deutschland

- een nogal bits commentaar uit de Taz (met een interessante lezerreactie)

Duitsland : Grondwettelijk Hof beraadt over het Lissabon-verdrag

Op 10 en 11 februari zal het Duitse Grondwettelijk Hof in Karlsruhe twee dagen lang mondeling beraadslagen over een klacht tegen het Lissabon-verdrag.

Het Hof moet zich uitspreken over vier verschillende klachten : Peter Gauweiler (CSU), de parlementsfractie van die Linke, de ÖDP (Öko-Demokraten) en een klacht die 53 parlementsleden van die Linke als 'burgers' hebben ingediend (bron).

President Köhler wacht met het ondertekenen van de ratificatieoorkonde van het verdrag tot het Grondwettelijk Hof zich over de klachten heeft uitgesproken. Wanneer dit zal gebeuren, is niet bekend.

Meer weten?

De klacht van CSU-verkozene Peter Gauweiler kreeg in de media de meeste aandacht. Een gesprek met hem op de Zeit-blog.

Duitsland : Nieuwe studie over de gevolgen van wijzigbare partijlijsten bij gemeenteraadsverkiezingen

In dertien van de zestien Duitse deelstaten hebben de burgers bij gemeenteraadsverkiezingen de mogelijkheid, de door de partijen vastgelegde kandidatenvolgorde op de kieslijsten te wijzigen (cumuleren en panacheren).

Zopas is een studie van Mehr Demokratie verschenen over de gevolgen van cumuleren en panacheren voor de samenstelling van gemeenteraden in de deelstaat Brandenburg, bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2008.

Een opmerkelijk resultaat van de studie: zowat 30 % van de verkozen kandidaten zouden niet verkozen geweest zijn in een kiesstelsel met slechts één stem per kiezer.

Democratische sprokkels uit Duitsland (dec 2008)

2008-12-17T14:09:00.000-08:00

Hamburg (1) : referenda eindelijk bindend

Na een jarenlange verbeten strijd tussen voorstanders van het referendum en (hoofdzakelijk) de Hamburgse christen-democraten keurde de Bürgerschaft, het Hamburgse deelstaatparlement, op 10 december 2008 unaniem een grondwetswijziging goed, waardoor referenda in de Hansestad bindend worden.

De nieuwe regeling voorziet dat het parlement wetgeving die per referendum tot stand kwam niet meer zonder meer kan wijzigen. Als 2,5 percent van de stemgerechtigden een oproep tegen een wijziging van zo'n wet ondertekenen, krijgt de bevolking het laatste woord. Belangrijk is ook dat referenda in de toekomst altijd op verkiezingsdagen zullen plaatsvinden. In het verleden sneuvelden nogal wat initiatieven aan het hoge opkomstquorum.

De voorbije jaren lapte de Hamburgse CDU-meerderheid wel eens vaker het resultaat van referenda aan haar laars. Nadat in 2004 bijna 600 000 Hamburgers (76,8 % van de opgekomen kiezers) hun veto uitspraken over de privatisering van de stedelijke ziekenhuizen, liet burgemeester Ole von Beust (CDU) zich niet van zijn plan afbrengen en privatiseerde hij de ziekenhuizen. Nog in 2004 gaven de Hamburgers zichzelf een nieuwe kieswetgeving. Ook deze wet werd nooit omgezet, omdat de CDU de belangrijkste wijzigingen ongedaan maakte (zie ook lager).

Echter, bij de vorige deelstaatverkiezingen verloor de CDU haar volstrekte meerderheid. De afspraak om referenda bindend te maken maakte deel uit van de coalitiegesprekken met Die Grünen. Ook het feit dat een actiegroep rond Mehr Demokratie in Hamburg de laatste maanden volop handtekeningen inzamelde voor een referendum "Red het referendum!" (Rettet den Volksentscheid!), verhoogde de druk. Deze campagne is nu stopgezet.

Meer weten?

Over de grondwetswijziging hier en hier.

Chronologie van de strijd voor een betere referendumswetgeving in Hamburg.

Hamburg (2) : referendum voor een betere kieswetgeving in de maak

De Hamburgers gaan hun nieuwe macht meteen goed gebruiken. Een actiegroep rond Mehr Demokratie wil tussen 23 januari en 13 februari 2009 62 000 handtekeningen verzamelen om vervolgens in september 2009 via een referendum ('Ein faires Wahlrecht für Hamburg!') een nieuwe kieswetgeving (met onder meer cumuleren en panacheren) af te dwingen. Of liever: om een oud onrecht te herstellen.

Zoals al werd aangehaald schonken de Hamburgers zichzelf in 2004 met een 2/3-meerderheid een nieuwe kieswet, maar maakte de CDU in 2006 gebruik van haar absolute meerderheid om de belangrijkste wijzigingen weer te neutraliseren. Het Hamburgs grondwettelijk Hof floot de CDU maar voor één van de vier wijzigingen terug (2007). Nu krijgen de burgers het laatste woord, zoals het in een democratie hoort.

Meer weten?

Chronologie van de strijd voor de kieswetgeving in Hamburg.

Spreek je goed Duits en heb je zin in 'Aktionsurlaub' in Hamburg? Klik dan hier.

Brandenburg – moeizaam referendum tegen nieuwe bruinkoolwinning

Energieleverancier Vattenfall wil in de deelstaat Brandenburg verscheidene nieuwe sites voor bruinkoolwinning in dagbouw aanleggen. Vier dorpen in de Lausitz moeten hiervoor ontruimd worden. De deelstaatregering van Brandenburg staat achter de plannen.

Een referenduminitiatief tegen dit project (Keine neuen Tagebaue!) heeft het moeilijk om aan de nodige handtekeningen te geraken. Ook al ligt de drempel in Brandenburg met 4 % van de stemgerechtigden (80 000 handtekeningen) eerder laag, toch staat de teller vandaag (halfweg de inzameltermijn) op slechts een goeie 6 200 handtekeningen. Volgens de initiatiefnemers ligt dat aan het feit dat de vrije inzameling van handtekeningen in Brandenburg verboden is. De burgers moeten dus naar het stadhuis, waar vaak lange wachttijden ontstaan.

De Rundfunk Berlin Brandenburg bracht hierover deze reportage.

Mehr Demokratie : 5000 leden

Mehr Demokratie heeft de kaap van 5000 leden gehaald. Vandaag 14 december staat de teller op 5050.

Nieuwe uitgave van Mehr direkte Demokratie wagen

Het standaardwerk van de directe democratie voor Duitsland is in een tweede, geheel herwerkte uitgave verschenen. "Mehr direkte Demokratie wagen. Volksentscheid und Bürgerentscheid: Geschichte, Praxis, Vorschläge" van Otmar Jung en Hermann Heuβner telt 480 pagina's en kost 34,90 euro. Uitgegeven bij Olzog.

De CDU saboteert de burgerdemocratie in Thüringen

2008-10-08T14:32:00.000-07:00

Naschrift 10-10-08 : de CDU-meerderheid in het Thüringse parlement heeft de nieuwe wet al gestemd. 'Durchgepeitscht', zeggen de Duitsers (Peitsche = zweep).

In de Duitse deelstaat Thüringen toont de christendemocratische CDU haar ware (= antidemocratische) gelaat.

Onder impuls van Mehr Demokratie verzamelde een bondgenootschap van 19 organisaties en partijen in de eerste helft van het jaar zo'n 250 000 handtekeningen om met een referendum de drempels voor referenda op gemeentelijk vlak in Thüringen te verlagen (een tactiek die Mehr Demokratie al succesvol in Beieren toepaste en die nu ook in Italië, in Zuid-Tirol, navolging vindt). Dat referendum moet over enkele maanden plaatsvinden, het resultaat is dwingend.

Alleen... de CDU wil van meer burgerinspraak niet weten. Vandaag diende de partij (die in Thüringen een absolute meerderheid heeft) in het Thüringse parlement haar eigen alternatief wetsvoorstel in. Daarin worden weliswaar de drempels voor referenda verlaagd, maar tegelijk wil de CDU de burgers verplichten hun handtekening op het gemeentehuis af te geven. De CDU wil dus de vrije inzameling op straat verbieden, wat referenda de facto een stuk moeilijker maakt. In acht van de zestien Duitse deelstaten is de vrije inzameling toegelaten.

Als de CDU haar wetsontwerp doorzet en als de burgers over enkele maanden het referendum aannemen, ontstaat in Thüringen een juridisch wel heel precaire situatie: dan bestaan er namelijk twee wetten omtrent referenda, die elkaar in belangrijke punten tegenspreken.

Mehr Demokratie en de Thüringse oppositiepartijen bestuderen nog of ze de CDU via juridische weg kunnen tegenhouden. Wordt vervolgd.

Beieren : twintig referenda op één dag!

2008-09-26T07:22:00.000-07:00

In de Duitse deelstaat Beieren gaat het zondag om meer dan alleen maar deelstaatverkiezingen. Tegelijk met de verkiezing van een nieuw Beiers parlement vinden niet minder dan twintig gemeentelijke referenda plaats.

Beieren is het mekka van de Duitse burgerdemocratie en doet ook zondag die titel alle eer aan. In zo'n twintig gemeenten mogen de burgers mee beslisen over de meest uiteenlopende thema's: de inwoners van Landshut over de uitbreiding van hun luchthaven, die van Münster over de installatie van een zonnestroomcentrale. In Reichertshofen gaat het om de uitbreiding van een industriegebied, terwijl de gemeenteraad van Rimsting via een referendum bij de bevolking steun zoekt voor haar weigering om nieuwe mobilofoonantennes te bouwen. De inwoners van Langenaltheim mogen zich dan weer uitspreken over de toegestane hoogte van windturbines. En in drie andere gemeenten (Bernau, Schwanstetten en Uffenheim) beslissen de kiezers of er al dan niet nieuwe detailhandels mogen komen.

Directe democratie op 3sat

2008-05-09T10:14:00.001-07:00

Het lijkt wel alsof de locale media sinds het Tempelhof-referendum de directe democratie ontdekt hebben.

De privé-zender 3sat bracht deze week deze reportage (bijna vijf minuten!) over directe democratie in Duitsland, met onder meer een interview met Michael Efler, het Berlijnse gezicht van Mehr Demokratie (klik hier als de video niet opstart, klik vervolgens op "Bürgerbegehren und Volksentscheid").

Tempelhof gaat dicht (of: de vliegende start van de Berlijnse directe democratie)

2008-04-27T00:46:00.000-07:00

Eerste Berlijnse referendum struikelt over quorum - luchthaven Tempelhof gaat dicht - een merkwaardige campagne - zes referenda in de Berlijnse pijplijn - sfeerbeelden van de Tempelhof-campagne - achtergrond: de Berlijnse luchthavens

Zopas werd het resultaat van het eerste heel-Berlijnse referendum bekend: de luchthaven "Tempelhof" gaat in oktober dicht. Hoewel zo'n 60 procent van de opgekomen kiezers voor het behoud van Tempelhof stemden, werd het vereiste quorum van 609 509 ja-stemmen (25 % van de kiesgerechtigde Berlijners) niet behaald. De opkomst lag bij 36,1 procent. Een eenvoudig rekensommetje leert dat 21,7 procent van de stemgerechtigden voor het behoud van Tempelhof stemden.

Meteen komt een einde aan een merkwaardige campagne, die de gemoederen in Berlijn de laatste weken hoog deed oplopen.

Opmerkelijk was onder andere dat een van de initiatiefnemers van de campagne "Tempelhof bleibt Verkehrsflughafen" de CDU was (de partij van de Duitse christendemocraten). Niet alleen spreekt de CDU zich al sinds jaar en dag tegen het uitbouwen van de directe democratie uit, de partij lag ook (met de sociaal-democratische SPD) aan de basis van de beslissing om Tempelhof te sluiten. Momenteel zit de CDU in Berlijn in de oppositie.

Vreemd was ook dat het referendum überhaupt mocht plaatsvinden. De beslissing om Tempelhof te sluiten was namelijk een administratieve (en geen wetgevende) daad en kon dus met een referendum niet dwingend ongedaan gemaakt worden. Naar de vorm ging het dan ook om een consultatief referendum. Dat had de regerende burgemeester Wowereit (SPD) tot de uitspraak verleid dat hij Tempelhof in elk geval zou sluiten, hoe het referendum ook afloopt. Waarop de Berlijnse opinie dan weer verontwaardigd reageerde.

De Tempelhof-voorstanders delven dus het onderspit, ondanks een ware barnumcampagne (volgens sommige bronnen bedroeg hun budget 2,5 tot 3 miljoen euro). Met hun reclamespots, slogans en affiches speelden ze vooral in op de symbolische en affectieve waarde van Tempelhof voor de stad Berlijn (denk bvb. aan de luchtbrug tijdens de Berlijnse blokkade van 1948-1949), terwijl de tegenstanders vooral de sociale snaar bespeelden (bvb. "geen luchthaven voor superrijken", een verwijzing naar mogelijke plannen van een Amerikaanse investeerder).

Dank zij de Tempelhof-campagne konden de Berlijners de laatste maanden kennis maken met hun jongste politieke wapen, de directe democratie. Na een door het volk goedgekeurde grondwetswijziging, eind 2006, werd de deelstaat Berlijn zowat de direct-democratische koploper tussen de Duitse deelstaten. Het resultaat blijft niet uit: volgens de Berliner Morgenpost zijn er maar liefst zes Berlijnse referenda in de maak:

voor een hervorming van de kieswet (het onze, waarover binnenkort meer),
voor het recht op kinderopvang vanaf drie jaar,
tegen het rookverbod in cafés,
voor het behoud van het historisch patrimonium in de buurt van het Museum-eiland,
voor vervroegde deelstaatverkiezingen,
voor een transparante waterhuishouding (= voor het openbaar maken van alle verdragen m.b.t. de gedeeltelijke privatisering van het Berlijnse drinkwater).

Tot slot nog een paar sfeerbeelden van de eerste Berlijnse referendumcampagne. Op een van de foto's staan maar liefst drie affiches...

Achtergrond - de Berlijnse luchthavens

Vandaag telt Berlijn drie internationale luchthavens: Tempelhof (midden in de stad gelegen), Tegel (aan de noordrand) en Schönefeld (in het zuidoosten, op 20 km van het centrum). In 1996 beslisten de federale regering en het Berlijnse deelstaatbestuur gezamenlijk om de drie Berlijnse luchthavens door één internationale mega-luchthaven te vervangen, die moet uitgroeien tot een centraal luchtverkeersknooppunt voor Europa. Tempelhof en Tegel kunnen niet uitgebreid worden. Uiteindelijk werd voor de uitbouw van Schönefeld gekozen. De nieuwe hypermoderne luchtvaart-hub zal de naam Berlin Brandenburg International Airport (kort BBI) dragen en bij de opening, eind oktober 2011, een capaciteit van 25 miljoen passagiers per jaar hebben (uitbreidbaar tot 40 miljoen).

Hier een pr-filmpje over het BBI-project:

Ook de deelstaat Thüringen bezorgt zichzelf meer directe democratie

2008-03-22T07:05:00.000-07:00

Terwijl het volksinitiatief in Düsseldorf de eindmeet nadert (vandaag staat de teller op 63 501 handtekeningen, nog een kleine week en 2 651 handtekeningen te gaan), start Mehr Demokratie samen met een "kleurrijk" bondgenootschap nu ook in de deelstaat Thüringen een referendumcampagne op.

Naar het voorbeeld van recente acties in Hamburg, Noord-Rijnland Westfalen en Berlijn is ook hier het doel om met een referendum de directe democratie te versterken:

toelaten van referenda over bouwprojecten, schulden en taksen (behalve invoering of afschaffing van deze laatste)
handtekeningenquorum terugbrengen van 10 tot 7 procent
hervorming van het gemeentelijk burgerinitiatief: 300 handtekeningen moeten volstaan om een voorstel op de agenda van de gemeenteraad te zetten. Ook jongeren vanaf 14 jaar en buitenlanders moeten kunnen ondertekenen.

Een wetsvoorstel in deze zin werd in het Thüringse deelstaatparlement door de CDU-meerderheid gekelderd (christendemocraten-aan-de-macht zijn steevast tegen meer inspraak voor burgers; in de oppositie durven ze wel eens het tegendeel beweren).

Voor dit referendum ligt de lat hopelijk voor het laatst bij 10 % van de kiesgerechtigden, of zo'n 200 000 handtekeningen. De klok tikt sinds donderdag. Afgeklokt wordt op 19 juli 2008.

Wie alle details wil kennen of de campagne van nabij wil volgen kan op de campagne-website terecht.

Wordt vervolgd!

Politiek toerisme in Düsseldorf

2008-03-04T01:13:00.000-08:00

Mijn eerste ervaringen met handtekeningen inzamelen - Volksinitiatief "beter kiesrecht" in Noord-Rijn-Westfalen (cumuleren, panacheren, schrappen) - de actiemaand in Düsseldorf - oproep tot deelname

Zopas ben ik teruggekeerd van drie dagen "politiek toerisme" in Düsseldorf, de hoofdstad van de deelstaat Noord-Rijnland-Westfalen (NRW). In het Duits spreken ze liever van Aktionsurlaub ("actievakantie") dan van "Polittourismus". Misschien heeft iemand suggesties heeft voor een mooiere Nederlandse vertaling? In de tussentijd hou ik het maar bij Aktionsurlaub.

De vereniging Mehr Demokratie is in NRW de stuwende kracht achter het volksinitiatief "Mehr Demokratie beim Wählen" (meer democratie bij verkiezingen). Om het deelstaatparlement van NRW te verplichten, ons wetsontwerp voor een beter kiesrecht voor locale verkiezingen op de agenda te plaatsen, moeten we 66 152 handtekeningen bij elkaar krijgen. Na bijna een jaar actie stond de teller gisteren op 51 292 (goedgekeurde) handtekeningen. In de maand maart zet het bondgenootschap rond Mehr Demokratie met een vier weken durend actiekamp de eindspurt in.

Het was mijn eerste ervaring met handtekeningen verzamelen. Enkele maanden geleden was ik in Hamburg al eens flyers (Flugblätter) gaan uitdelen om mensen aan te zetten tot deelname aan het referendum "Rettet den Volksentscheid!" (Red het referendum!). Nu kon ik voor de eerste keer proeven van het echte veldwerk. Hier volgt een kort verslag van de eerste drie dagen van die spurt en wat achtergrondinformatie bij de campagne.

Cumuleren en panacheren : meer macht voor de kiezer!

In Duitsland zijn er nog drie (van in totaal zestien) deelstaten waar de kiezer bij locale verkiezingen slechts één kruisje mag zetten: NRW, Berlijn en Saarland. Al jarenlang zet Mehr Demokratie zich in voor een minder partij- en meer persoonsgebonden kiesrecht. Dat moet ertoe leiden dat de kiezer meer macht heeft en de kandidaten zich onafhankelijker tegenover hun partij kunnen opstellen.

Het voorstel voor NRW luidt, in een notedop: cumuleren ("kumulieren"), panacheren ("panaschieren") en schrappen ("streichen"). Het systeem is eenvoudig: in plaats van één stem krijgt elke kiezer krijgt een pakket stemmen, namelijk net zoveel als er te verkiezen plaatsen zijn. Die stemmen mag hij of zij verdelen over de kandidaten (één tot drie stemmen per kandidaat, dit is het zogenaamde cumuleren). De kiezer mag ook voor kandidaten van verschillende partijen stemmen (panacheren). En hij mag kandidaten schrappen (Dt. streichen). Wie dat wil mag zijn volledige stem (of het resterende deel ervan) aan een partij geven. Deze stem wordt dan over de kandidaten verdeeld in de volgorde die de partij gekozen heeft. Alleen... geschrapte kandidaten krijgen geen stem.

De campagnesite is erin geslaagd, dit systeem bijzonder kort en eenvoudig uit te leggen. In plaats van de technische termen "kumulieren" en "panaschieren" is gekozen voor "favorisieren" en "kombinieren". Een testverkiezing toont hoe makkelijk (en plezierig) het allemaal is. Probeer het gewoon eens uit!

Het volksinitiatief

Het volksinitiatief ging vorig jaar in april van start. Aangezien elke handtekening een jaar geldig blijft en de eerste handtekeningen dus begin april ongeldig worden, is nu de eindspurt ingezet: de maand maart is uitgeroepen tot actiemaand. Uit heel Duitsland komen meer dan honderd Aktionsurlauber de vele locale activisten en studenten vervoegen, met als doel om tegen eind maart de kaap van 70 000 handtekeningen (inclusief de nodige reserve) te ronden.

Zaterdag 1 maart was meteen ook de allereerste dag van de actiemaand. De groep activisten was nog beperkt tot vier, de grote instroom zou pas zondag beginnen. Jammer genoeg beperkte de orkaan Emma onze verzameltijd tot een halve dag, waarin we met z'n vieren onder de schaarse shoppers en wandelaars maar 90 handtekeningen bijeensprokkelden. Zelf had ik er 25, volgens meer ervaren 'verzamelaars' helemaal niet slecht voor een eerste keer.

Zondag hadden we een goeie dag: met z'n achten kregen we ondanks de snijdende wind op een halve dag 350 handtekeningen bijeen (mijn score: 54). Maandagvoormiddag geraakte ik in de buurt van station en bibliotheek niet verder dan een teleurstellende 21 ondertekenaars. Dan zat mijn tweede actievakantie erop en nam ik de trein naar België.

Mijn eerste indrukken als Unterschriftensammler:

het is vermoeiend werk: voor elke "ja" moet je vechten;

cumuleren en panacheren zijn verrassend makkelijk uit te leggen : de mensen hebben snel door waarover het gaat, de meesten (of beter: de meeste geïnteresseerden) zien er meteen de kracht van in (wat niet betekent dat ze altijd willen ondertekenen);

zondag is ook voor "Unterschriftensammler" een hoogdag: de winkels zijn dicht, de mensen hebben tijd;

verrassend veel positieve reacties (bij jongeren én ouderen, ook als ze niet altijd meteen willen ondertekenen);

campagne voeren kost geld! Deze campagne wordt overigens bijna uitsluitend uit privé-giften gefinancierd;

de democratie van onderaf invoeren is een moeizaam proces, dat met kleine stapjes vooruitgaat. Maar het gààt vooruit! In Duitsland zijn de laatste twintig jaar alvast veel kleine stapjes gezet. Waarop wachten we in Vlaanderen / België nog?

De volgende weken

De volgende weken gaat de actie pas echt naar haar hoogtepunt. Dan moeten dagelijks zowat 1000 handtekeningen ingezameld worden. De honderd "Aktionsurlauber" verblijven in de gloednieuwe Düsseldorfse jeugdherberg, waar ze 's avonds ervaringen en strategische tips over de meest wervende aanspreekzin of beste standplaats uitwisselen. En telkens weer monden die gesprekken uit in bredere discussies over democratie en allerlei politieke en sociale kwesties, soms tot in de vroege uurtjes. Tweemaal per week is overigens een (informele) thema-avond gepland rond allerlei thema's in verband met democratie en samenleving (bvb. gegarandeerd basisinkomen, het beste kiesrecht, ...).

Vanaf volgende week staat ook de bekende Omnibus in Düsseldorf (foto). De Omnibus für Direkte Demokratie (http://www.omnibus.org/) heeft de laatste jaren in heel Duitsland met veel succes campagne gevoerd voor de directe democratie. Maar daarover later eens meer...

Misschien is zo'n Aktionsurlaub ook iets voor jou? Wil je de kracht van directe democratie aan den lijve wil ondervinden? Zoek je een gelegenheid om op straat met iedereen die je zelf uitkiest een debat(je) over democratie te voeren? Wil je een paar dagen met democratie-activisten van allerlei slag doorbrengen? Als ook nog je Duits goed genoeg is, vervul je alle voorwaarden om zelf Aktionsurlauber te worden. Neem gerust contact met me op voor meer details. Dit jaar vinden zowel in Thüringen als in Berlijn nog acties plaats.

2226 referenda in Duitsland sinds 1956

2008-02-19T11:01:00.000-08:00

Korte samenvatting van een studie over gemeentelijke referenda in Duitsland sinds 1956: cijfers, thema's, graad van succes

Zopas publiceerde Mehr Demokratie, in samenwerking met de universiteit Marburg, een rapport over de directe democratie in Duitsland sinds 1956.

De directe democratie in Duitsland speelt zich voornamelijk op wijk- en gemeenteniveau af, minder op deelstaatniveau. Het nationale referendum bestaat in Duitsland nog niet (behalve voor grenswijzigingen). Mehr Demokratie voert in 2008 de campagne voor een nationaal referendum verder op.

Hier volgt een kort overzicht van de belangrijkste vaststellingen uit de studie (gebaseerd op de ingekorte versie van het rapport):

van 1956 tot 2007 werden in Duitsland 4587 "directdemocratische initiatieven" genomen
zowat de helft daarvan (2226) mondden uit in een referendum
3721 initiatieven (81 %) kwamen uit de bevolking, 711 referenda (15,5 %) werden door gemeenteraden geïnitieerd (de overige 155 zijn niet toegewezen)
de gemiddelde opkomst bij referenda ligt bij ongeveer 50 %
hoe kleiner de gemeente, hoe hoger de opkomst
Beieren is de absolute koploper, met zowat 40 % van de initiatieven.

Maar liefst 43 % van de initiatieven betroffen gemeentelijke bouwplannen. De meest voorkomende thema's waren:

sociale voorzieningen en onderwijs: 18 % van de initiatieven (bvb. scholen en zwembaden)
verkeer: 17 % (bvb. ringwegen, voetgangerszones)
openbare infrastructuur en nutsvoorzieningen : 14 % (bvb. bouw van een stadhuis, watervoorzieningen)
economie : 14 % (supermarkten, zendmasten voor mobilofonie).

De initiatieven kenden een wisselend succes:

meer dan 40 % van de initiatieven waren (geheel of gedeeltelijk) een succes voor de initiatiefnemers
ongeveer 50 % van de referenda waren een succes voor de initiatiefnemers
14 % van de initiatieven werden door de gemeenteraad overgenomen, voordat een referendum tot stand kwam (dit verklaart mede het verschil tussen de twee bovenstaande punten)
ongeveer 25 % van de initiatieven werden ongeldig verklaard
13 % van de referenda mislukten door een te hoog quorum, hoewel meer dan de helft van de kiezers voor het initiatief stemden
in totaal sneuvelden 17 % van de referenda wegens een te hoog quorum.

Directe democratie in de startblokken!

2008-02-16T11:15:00.001-08:00

Over de nieuwe referendumwet in Berlijn - Mehr Demokratie start een campagne voor een betere kieswetgeving - korte toelichting van deze campagne - doelstelling van deze nieuwe blog

Een nieuwe, tijdelijke blog over directe democratie in Berlijn

Vorige donderdag, 14 februari 2008, zette Berlijn een stevige stap richting directe democratie: het Abgeordnetenhaus, de volksvertegenwoordiging zeg maar, keurde de uitvoeringsbesluiten van een nieuwe wet goed, die de drempel voor referenda ("Volksentscheide"), volksinitiatieven ("Volksinitiativen") en volksraadplegingen ("Volksabstimmungen") in de deelstaat Berlijn een heel stuk lager legt. Aangezien de deelstaat Berlijn ook het stadsdistrict Berlijn omvat, krijgen de Duitse hoofdstedelingen een belangrijk wetgevend instrument in handen.

De Berlijnse afdeling van de vereniging Mehr Demokratie e.V., die zich in heel Duitsland al twintig jaar voor de directe democratie inzet, wil de nieuwe wet meteen goed gebruiken. Samen met een twintigtal verenigingen en drukkingsgroepen geven we half maart het startschot van onze referendumcampagne "Mehr Demokratie beim Wählen!" (Meer democratie bij verkiezingen!).

De campagne is tweeledig:

1. Via een referendum willen we de kiezer meer macht geven : vijf partijstemmen in plaats van één, de mogelijkheid om de volgorde van de kandidaten op de lijst te veranderen, panacheren, en meer van dat fraais. Op de details kom ik in een latere bijdrage terug.

2. Tegelijk willen we met een volksinitiatief het parlement verplichten om te debatteren over een verlaging van de kiesdrempel (van 5 % naar 3 %), een verlaging van de stemgerechtigde leeftijd (van 18 naar 16 jaar) en het verlenen van gemeentelijk stemrecht aan alle in Berlijn geregistreerde niet-Europese buitenlanders.

Voor beide initiatieven moeten we in een eerste ronde 20 000 handtekeningen verzamelen. Voor het volksinitiatief volstaat dat om het parlement tot een debat te dwingen. Voor de aanvraag tot referendum ("Antrag auf Volksbegehren") vormen deze 20 000 handtekeningen slechts de eerste drempel. Als ons voorstel aan de wettelijkheidsvereisten voldoet, moeten we vervolgens ongeveer 170 000 handtekeningen bij elkaar krijgen (7 % van de Berlijnse stemgerechtigden), om een referendum af te dwingen. Hopelijk kan het referendum dan rond september 2009 plaatsvinden.

Op deze blog zal ik nu en dan verslag uitbrengen van de campagne. Maar ook andere directdemocratische initiatieven in Berlijn en Duitsland kunnen aan bod komen. In een van de volgende bijdragen wil ik ook de nieuwe referendumwet wat meer in detail bespreken.

De directe democratie kent in Duitsland een gestadige opmars. Overal waar de burger meer inspraak krijgt, schieten initiatieven uit de grond. Met meer dan 30 voltijdse werknemers en meer dan 3000 leden speelt Mehr Demokratie bij dit proces een sleutelrol. Met deze blog hoop ik de directe democratie ook in de Lage Landen een wat betere (en vooral: bredere) pers te kunnen bezorgen. Ik kijk al uit naar uw reacties!

Geert Van Hout
Berlijn